Star, Junak, Melex, Autosan, Jelcz. Sprawdziłem, co się dziś dzieje z legendarnymi markami PRL

Komu Junak zawdzięcza obecny sukces? Czy innym legendarnym markom PRL powiodło się równie dobrze? Co słychać u Stara, Melexa, Autosana i Jelcza? A może nic nie słychać? Sprawdź.

Tak, ale na razie nie są nią firmowane ani ciężarówki, ani inne żadne produkty fabryki w Starachowicach. Szkoda, bo to przecież tam wytwarzano pierwszy powojenny samochód polskiej konstrukcji. To jeszcze nie był nawet PRL.

Starachowickie zakłady powstały aż 101 lat temu, w 1925 r., jako Fabryka Broni i Amunicji. W 1936 r. rozpoczęto tam licencyjną budowę ram dla aut Fiata, Chevroleta i Saurera. Marka Star narodziła się już po II Wojnie Światowej, w 1948 r., kiedy przedstawiono Stara 20. 20, bo założono, że do końca 1948 r. powstanie 20 sztuk tego pierwszego powojennego samochodu polskiej konstrukcji. Skończyło się na 10 autach.

W 1949 r. ruszyła masowa produkcja Stara 20. Dopiero trzy lata później, w 1952 r., proklamowano PRL (wcześniej nasz kraj nazywał się Rzeczpospolita Polska).

Najbardziej rozpoznawalną starachowicką ciężarówką epoki PRL był Star 200. Jego produkcja ruszyła w 1976 r., a zakończono ją w 1994 r., czyli pięć lat po upadku PRL.

Co się stało ze Starem po upadku PRL? Wcześniej, bo w 1991 r. Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Starachowicach sprywatyzowano, a cztery lata później 14,5 proc. jej udziałów nabyła firma Sobiesław Zasada Centrum. W 1999 r. spółkę Star Trucks przejął niemiecki koncern MAN. Po 10 latach MAN Star Trucks&Buses zmienił nazwę na MAN Bus. Obecnie w Starachowicach powstają miejskie niskopodłogowe autobusy MAN.

Ostatnią ciężarówkę Star polskiej konstrukcji wyprodukowano w Starachowicach w listopadzie 2001 r., z kolei ostatni Star z podzespołami marki MAN powstał w tych zakładach w 2006 r. MAN nadal posiada prawa do marki Star, ale z moich informacji wynika, że nie ma planów jej reaktywacji.

Do firmy z USA. Symboliczne, zważywszy że to właśnie z myślą o polach golfowych w Stanach Zjednoczonych powstały pierwsze Melexy.

W 1970 r. do tamtejszego importera wysłano próbną partię 10 trójkołowców, skonstruowanych w Wytwórni Sprzętu Komunikacyjnego Mielec, a dokładniej w należącym do niej mieleckim Zakładzie Doświadczalnym. W 1971 r. ruszyła seryjna produkcja Melexów — nazwa marki to połączenie słów "Mielec" i "export" — a w 1973 r. zaczęto wytwarzać pojazdy 4-kołowe. Sukces przyszedł szybko. Już w II poł. lat 70. do Melexa należało ok. 10 proc. rynku tego typu pojazdów w USA.

Co się stało z Melexem po upadku PRL? W 1993 r. producenta Melexów sprywatyzowano. Kluczowe zmiany zaszły jednak w obecnej dekadzie. Najpierw, w 2021 r., Melexa kupiła duńska spółka Garia (założona w 2005 r.). Rok później Garię — wraz Melexem — przejął amerykański Club Car.

Sam Club Car wywodzi się z założonej w 1958 r. w Houston (Texas) firmy Landreth Machine, którą w 1962 r. przejął Bill Stevens Sr., przeniósł do Augusty (Georgia) i zmienił nazwę na Club Car. Wkrótce spółka zaoferowała pierwszy wózek golfowy z układem kierowniczym.

Obecnie Melex oferuje przeszło 100 różnych wersji swoich elektrycznych pojazdów i eksportuje je do 33 państw. Wszystkie są konstruowane i produkowane w Mielcu.

Tak. Na dodatek w 2025 r. cieszyły się w Polsce większą popularnością niż motocykle Suzuki i Kawasaki.

W PRL Junaki M07 i M10 były jednośladami marzeń i jednocześnie najdroższymi polskimi motocyklami swoich czasów. Prototyp przedstawiono w 1954 r., ale seryjna produkcja ruszyła dopiero trzy lata później — w Szczecińskiej Wytwórni Sprzętów Metalowych, którą z tej okazji w 1958 r. przemianowano na Szczecińską Fabrykę Motocykli. Niestety, po kilku latach popyt na Junaki spadł. Nie pomogła nawet obniżka cen. W 1965 r. zakończono ich produkcję.

Co się stało z Junakiem po upadku PRL? Pod względem pierwszych rejestracji w 2025 r. Junak był 2. marką motorowerów w Polsce i 7. marką motocykli, w tej drugiej grupie wyprzedzając m.in. takie legendy jak Kawasaki, Triumph i Suzuki (dane: IBRM Samar).

To zasługa firmy Almot, która reaktywowała Junaka w 2010 r. Sam Almot mieści się w Gniewkówcu (województwo kujawsko-pomorskie, powiat inowrocławski) i od 1983 r. zajmuje się produkcją części do silników, w tym tłoków, cylindrów i głowic. W 2023 r. Almot wyeksportował blisko 60 proc. produkcji — i to głównie do Niemiec. Almot jest też wyłącznym dystrybutorem Triumph Motorcycles w Polsce.

Tak. Mało tego, fabryka w Sanoku wkrótce skończy 200 lat, ale bynajmniej nie żyje przeszłością. Już w 1986 r. wspólnie z Politechniką Krakowską powstał tam projekt autobusu z napędem hybrydowym, w 2018 r. zaczęto produkcję autobusów elektrycznych, a w 2021 r. przedstawiono Autosana z ogniwami paliwowymi.

Korzenie fabryki, położonej na południowo-wschodnim krańcu Polski, sięgają zakładu stolarsko-kowalskiego, który w 1832 r. założyli powstańcy listopadowi Walenty Lipiński i Mateusz Beksiński. Tak, z tych Beksińskich.

Beksiński z Lipińskim zaczynali od wytwarzania kotłów oraz sprzętu dla przemysłu naftowego i górniczego. W 1891 r. ruszyła produkcja wagonów kolejowych, następnie tramwajów, a w 1926 r. powstało tam 10 autobusów na podwoziach kupowanych od Lancii.

Nowy rozdział fabryki w Sanoku zaczął się w PRL, a dokładniej w 1951 r. To właśnie wtedy powstał tam niewdrożony prototypowy autobus polskiej konstrukcji, czyli Star 50. Więcej szczęścia do seryjnej produkcji miał Star 52, wytwarzany w Sanoku w latach 1953-1957. W 1958 r. nadeszła era autobusów San, która trwała do 1974 r. Rok wcześniej zadebiutował Autosan H9, produkowany aż do 2003 r.

Co się stało z Autosanem po upadku PRL? W 1990 r. sanockie przedsiębiorstwo sprywatyzowano. Przez pewien czas większościowe udziały w firmie — najpierw 51 proc., później 82 proc. — miała spółka Sobiesław Zasada Centrum. 10 lat temu — a dokładnie 30 marca 2016 r. — fabrykę Autosan przejęło konsorcjum spółek PIT-RADWAR i Huta Stalowa Wola, należących do Polskiej Grupy Zbrojeniowej. Z kolei w grudniu 2022 r. sfinalizowano nabycie całości Autosana przez Hutę Stalowa Wola S.A. Odtąd słynny producent działa pod nazwą Huta Stalowa Wola S.A. Oddział Autosan w Sanoku.

Specjalnością Autosana pozostają autobusy miejskie i międzymiastowe — konstruowane i produkowane w Sanoku. Polska firma jest na "ty" z najnowszą technologią. Już w 2018 r. wyprodukowała swój pierwszy elektryczny autobus, a w 2021 r. skonstruowała autobus z ogniwami paliwowymi (który nadal jest w fazie testów). Zarówno w 2025 r., jak i w 2026 r. zawieszono wytwarzanie autobusów w Sanoku — firma pełną parą przygotowuje się do rozpoczęcia w 2027 r. produkcji kompletnie nowego autobusu, który mamy poznać już w październiku 2026 r. To m.in. w rękach sanockiej fabryki leży bezpieczeństwo naszego kraju: zakłady zajmują się również produkcją na potrzeby przemysłu zbrojeniowego.

A Beksiński? Słynny malarz i rzeźbiarz Zdzisław Beksiński to prawnuk założyciela legendy z Sanoka. Artysta zaprojektował nie tylko pierwsze logo Sanockiej Fabryki Autobusów (z wykorzystywanym do dziś motywem bociana; te piękne ptaki nadal mają gniazda nieopodal hal produkcyjnych), ale na przełomie lat 50. i 60. przygotował też aż cztery projekty autobusów. Niestety, wyglądały tak błyskotliwie, odważnie i futurystycznie, że w szarym PRL-u nie wdrożono ich do produkcji (choć model SFA-4 Alfa z 1964 r. powstał próbnie w liczbie 20 sztuk).

Tak, ale zupełnie inne niż te najbardziej znane z PRL.

W PRL Jelcz specjalizował się m.in. w autobusach — zupełnie jak Autosan. Jak na ironię, dziś Jelcze powstają w Sanoku. Jak do tego doszło?

Co najmniej dwa autobusy Jelcza zostały symbolami PRL. Pierwszy to Jelcz 043, tzw. "ogórek", czyli licencyjna wersja Skody 706RTO Karosa. Jego produkcja ruszyła w 1959 r. — siedem lat po powołaniu Jelczańskich Zakładów Samochodowych — i trwała aż do 1986 r. Drugą legendą jest przedstawiony w 1972 r. Jelcz PR100, autobus na licencji francuskiego Berlieta, który w zmodernizowanych formach produkowano w Polsce aż do 1992 r. Jelcz zasłynął też ciężarówkami, np. serią 300 wytwarzaną w latach 1968-1992.

Co się stało z Jelczem po upadku PRL? W 2000 r. — po przekształceniach kapitałowych Zakładów Samochodowych Jelcz S.A. — powołano spółkę Jelcz sp. z o.o. Obecnie marka Jelcz — tak jak Autosan — należy do firmy Huta Stalowa Wola S.A. będąca częścią Polskiej Grupy Zbrojeniowej.

Jelcz zajmuje się projektowaniem i produkcją pojazdów specjalnych w układzie napędowym od 4x4 do 10x10, a także podwozi pod zabudowy specjalistyczne dla Sił Zbrojnych RP.